Η κατάσταση εξαίρεσης δεν αντιστοιχεί σε κάποιο θεσμικό κενό. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα επίπλαστο κενό που δημιουργείται στο σύστημα και έχει ως σκοπό τη διαφύλαξη του κανόνα και της εφαρμογής του σε κανονικές καταστάσεις. Αυτό το κενό σχετίζεται επομένως με τη δυνατότητα πραγματικής εφαρμογής του νόμου. Όπως υποστηρίζει ο Αγκάμπεν στο έργο του «Κατάσταση εξαίρεσης. Όταν η ‘έκτακτη ανάγκη’ μετατρέπει την εξαίρεση σε κανόνα» (μτφρ. Μ. Οικονόμου, Αθήνα: Πατάκης, 2007), το δίκαιο παρουσιάζει ένα σημαντικό ρήγμα ανάμεσα στον κανόνα και στην εφαρμογή του. Σε κάποιες ακραίες περιπτώσεις αυτό το ρήγμα καλύπτεται με την κατάσταση εξαίρεσης, η οποία σχηματίζει μία ζώνη στην οποία η εφαρμογή αναστέλλεται, αλλά ο νόμος ως τέτοιος παραμένει σε ισχύ.
Στόχος της θεωρίας για τον Αγκάμπεν δεν είναι απλώς να εξετάσει τη νομική φύση ή μη της κατάστασης εξαίρεσης, αλλά τη σχέση της κατάστασης εξαίρεσης με το δίκαιο, τη σημασία, τον τόπο και τους τρόπους αυτής της σχέσης. Η κατάσταση εξαίρεσης είναι η κιβωτός που η εξουσία κρύβει στο κέντρο της, ο κενός χώρος όπου η ανθρώπινη δράση που δεν σχετίζεται με το δίκαιο έρχεται αντιμέτωπη με τον κανόνα που δεν σχετίζεται με τη ζωή.
Κατ’ αρχάς, για τον Αγκάμπεν, δεν υπάρχει πρώτα η ζωή ως φυσικό βιολογικό δεδομένο και η ανομία ως φυσική κατάσταση και μετά έρχεται η εμπλοκή τους με το δίκαιο μέσω της κατάστασης εξαίρεσης. Η δυνατότητα διάκρισης ανάμεσα στη ζωή και στο δίκαιο, στην ανομία και στον νόμο συμπίπτει με τη διάρθρωσή τους στη βιοπολιτική μηχανή. Η γυμνή ζωή αποτελεί προϊόν της μηχανής και όχι κάτι που προϋπάρχει αυτής, έτσι όπως το δίκαιο δεν έχει κανένα νόμο στη φύση ή στο θεϊκό πνεύμα. Ζωή και δίκαιο, ανομία και νόμος, auctoritas και potestas προκύπτουν από το ρήγμα ενός πράγματος στο οποίο δεν έχουμε άλλη πρόσβαση παρά μόνο μέσω της πλασματικής κατασκευής της διάρθρωσής τους και του επίμονου έργου που, φανερώνοντας ετούτη την κατασκευή, διαχωρίζει ό,τι επιβαλλόταν να ενωθεί. Η απομάγευση όμως δεν αποκαθιστά τη μάγευση στην αρχική μορφή της: σύμφωνα με την αρχή κατά την οποία η καθαρότητα δεν βρίσκεται ποτέ στην αρχέγονη κατάστασή της, μας δίνει μόνο τη δυνατότητα να προσεγγίσουμε μια νέα κατάσταση.
Όπως σημειώνει ο Αγκάμπεν: «Μια μέρα η ανθρωπότητα θα παίξει με το δίκαιο όπως τα παιδιά παίζουν με τα άχρηστα αντικείμενα, όχι για να τους ξαναδώσουν την κανονική τους χρήση, αλλά για να τα απελευθερώσουν οριστικά από αυτή. Εκείνο που βρίσκεται πίσω από το δίκαιο δεν είναι μια πιο ιδιαίτερη και αυθεντική χρηστική αξία που προηγείται του δικαίου, αλλά μια νέα χρήση που γεννιέται ύστερα από αυτό. Ακόμα και η χρήση, που μιαίνεται μαζί με το δίκαιο, πρέπει να ελευθερωθεί από την καθεαυτό αξία της. Η απελευθέρωση αυτή επιτελείται με τη μελέτη ή το παιχνίδι. Ακριβώς το «μελετηρό» παιχνίδι είναι το πέρασμα που μας επιτρέπει να προσεγγίσουμε εκείνη τη δικαιοσύνη που, σ’ ένα κείμενο του Μπένγιαμιν δημοσιευμένο μετά το θάνατό του, προσδιορίζεται ως ένα αγαθό που επ’ ουδενί δεν μπορούμε να ιδιοποιηθούμε και να ‘νομικοποιήσουμε’».
Το να παρουσιάζεται το δίκαιο στη μη σχέση του με τη ζωή και η ζωή στη μη σχέση της με το δίκαιο σημαίνει να δημιουργείται μεταξύ τους ένας χώρος για την ανθρώπινη δράση, τον οποίο κάποτε διεκδικούσε για τον εαυτό της η «πολιτική». Η πολιτική διέρχεται μια μόνιμη κρίση καθότι έχει εμπλακεί με το δίκαιο, αντιλαμβανόμενη στην καλύτερη περίπτωση τον ίδιο της τον εαυτό ως συντακτική εξουσία (ως βία δηλαδή που θεσπίζει το δίκαιο), όταν δεν περιορίζεται απλώς σε δύναμη που διαπραγματεύεται με το δίκαιο. Αντιθέτως, αληθινά πολιτική είναι μόνο η δράση που διαρρηγνύει το δεσμό μεταξύ βίας και δικαίου.
Μόνο αν ξεκινήσουμε από τον χώρο που ανοίγεται ανάμεσά τους θα καταστεί δυνατόν να τεθεί το ζήτημα για μια ενδεχομενική χρήση του δικαίου μετά την απενεργοποίηση του μηχανισμού που στην κατάσταση εξαίρεσης το συνέδεε με τη ζωή. Τότε θα έχουμε ενώπιόν μας ένα «καθαρό» δίκαιο, με την έννοια που ο Μπένγιαμιν μιλά για «καθαρή» γλώσσα και «καθαρή» βία. Έτσι, για τον Αγκάμπεν, ένας λόγος που δεν είναι δεσμευτικός, που δεν επιτάσσει και δεν απαγορεύει τίποτα, αλλά απλώς μιλά γι’ αυτό που είναι, αντιστοιχεί σε μια δράση ως καθαρό μέσο που προβάλλει μόνο εκείνο που είναι χωρίς να σχετίζεται με κανένα σκοπό. Μεταξύ τους δεν θα υπήρχε καμία χαμένη αρχέγονη κατάσταση, παρά μόνο η χρήση και η ανθρώπινη πρακτική που οι δυνάμεις του δικαίου και του μύθου προσπάθησαν να αιχμαλωτίσουν στην κατάσταση εξαίρεσης.
Βαγγέλης Περράκης
Φωτογραφία: Κωστής Αργυριάδης | kostisargyriadis.com