Περίληψη
Στον Δημοκρατικό Συνομοσπονδισμό η διακυβέρνηση και ο έλεγχος του κοινωνικού έργου ασκείται από ένα σύμπλεγμα συμβουλίων με διαφορετική και ποικίλα διάρθρωση που αποσκοπεί στην ενότητα μέσα από την ποικιλομορφία - είτε αυτή αφορά γενικά τα κεντρικά συμβούλια συντονισμού (συνελεύσεις, επιτροπές, διασκέψεις), είτε τα τοπικά συμβούλια.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι εθνότητες, οι κοινότητες, τα κινήματα κλπ. μπορούν να εκφράζονται ως πολιτικές μονάδες. Η κάθε μονάδα, είτε ως αυτόνομη είτε ως ομοσπονδιακή, έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει μια συνομοσπονδία από το τοπικό επίπεδο μέχρι δυνάμει και το παγκόσμιο. Θεμελιώδεις παράγοντες του τοπικού επιπέδου αποτελούν το δικαίωμα στην ελεύθερη διαβούλευση και το δικαίωμα στη λήψη αποφάσεων. Η εφαρμογή της άμεσης δημοκρατίας δίνει τη δυνατότητα στην κάθε μονάδα να διατηρεί τη μοναδικότητά της. Σε αντίθεση με το εθνικό-κράτος που καταπιέζει, ομογενοποιεί και απομακρύνει την κοινωνία από τη δημοκρατία, το μοντέλο του Δημοκρατικού Συνομοσπονδισμού επιχειρεί να απελευθερώσει, να διαφοροποιήσει και να εκδημοκρατίσει. Ο Δημοκρατικός Συνομοσπονδισμός τίθεται επομένως ενάντια στον αγώνα για ηγεμονία, καθώς οι διοικητικοί θεσμοί δεν χρειάζονται ιδεολογική νομιμοποίηση.
Το βιβλίο Δημοκρατικός Συνομοσπονδισμός εκδόθηκε το 2011 αγγλικά και το 2017 στα ελληνικά από τις εκδόσεις Στάσει Εκπίπτοντες. Εδώ, ο Αμπουλάχ Οτσαλάν, ο ηγέτης των Κούρδων που παραμένει φυλακισμένος στην Τουρκία από το 1999, ασκεί κριτική στο έθνος-κράτος εκθέτοντας συνοπτικά την αλλαγή πλεύσης στην πολιτική των Κούρδων με σκοπό τη λύση του κουρδικού ζητήματος υπό μια τελείως διαφορετική στρατηγική. Απότοκος αυτή της αλλαγής είναι και το δημοκρατικό εγχείρημα στη Ροζάβα (Rojava) της βορείoυ Συρία (το οποίο βρίσκεται υπό διαρκή τουρκική απειλή).
Εκτός από τη σθεναρή αντίστασή τους στο ISIS, οι Κούρδοι και οι πληθυσμοί της βορείου Συρίας έγιναν επίσης γνωστοί στον κόσμο για το εγχείρημα μιας νέου τύπου δημοκρατίας,1 ριζοσπαστικής, φεμινιστικής, οικολογικής και αμεσοδημοκρατικής. Μάλιστα, ο ανθρωπολόγος David Graeber, που επισκέφτηκε την περιοχή, χαρακτήρισε το εγχείρημα της Ροζάβα ως τη Βαρκελώνη (του ’36) της εποχής μας, καλώντας για άμεση και έμμεση υποστήριξή του εγχειρήματος.2 Σε αυτό το άρθρο θα παρουσιάσουμε κάποιες από τις βασικές θέσεις του βιβλίου με σκοπό να συνεισφέρουμε τόσο στην προσπάθεια κατανόησης του εγχειρήματος όσο και στην επαγρύπνηση για τους κινδύνους που αντιμετωπίζει.
Από την αρχή του κειμένου, ο Οτσαλάν ξεκαθαρίζει ότι για το PKK το Κουρδικό Ζήτημα ήδη από τις αρχές του ‘90 δεν ήταν απλώς ένα ζήτημα εθνικής ανεξαρτησίας ή καταγωγής, αλλά ένα ζήτημα δημοκρατίας και επανάστασης. Κι αυτό κυρίως διότι αναγνώρισαν ότι αφενός χωρίς την αμφισβήτηση του καπιταλιστικού συστήματος θα εμπλέκονταν σε νέες σχέσεις εξάρτησης κι αφετέρου διότι αντιλήφθηκαν τον εθνικισμό και τα έθνη-κράτη ως τους κύριους υπαίτιους για την κατάσταση που είχε δημιουργηθεί στη Μέση Ανατολή.
Σύμφωνα με τον Οτσαλάν τα βασικά στοιχεία του έθνους-κράτους είναι:
1) Η εξουσία, δηλαδή η αστική τάξη και το κεφάλαιο. Όπως σημειώνει, ο καπιταλισμός και το έθνος κράτος «συνδέθηκαν τόσο στενά που είναι αδύνατο να φανταστεί κανείς την ύπαρξη του ενός, χωρίς την ύπαρξη του άλλου».
2) Οι θρησκευτικές καταβολές: «οι πρακτικές του θείου και της ιερότητας […] μετατέθηκαν σε δομές εξουσίας», όπως η ελέω θεού βασιλεία κλπ.
3) Η γραφειοκρατία, η οποία διασφαλίζει την ομαλή λειτουργία, την παραγωγή και την κερδοφορία.
4) Η ομοιογένεια και η καταπολέμηση της διαφορετικότητας και του πλουραλισμού με σκοπό τη δημιουργία ενός ενοποιημένου εθνικού πολιτισμού, μιας μοναδικής εθνικής ταυτότητας και θρησκευτικής κοινότητας.
5) Η υποτέλεια του έθνους-κράτους προς το παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα. Το έθνος-κράτος δεν είναι υπηρέτης της κοινωνίας, αλλά όπως χαρακτηριστικά σημειώνει: «Είναι εχθρός των λαών».
Κεντρικοί πυλώνες και ιδεολογικά θεμέλια του έθνους-κράτους είναι:
α) Ο εθνικισμός, ο οποίος είναι η θρησκεία του έθνους-κράτους,
β) Η θετικιστική (ή περιγραφική) επιστήμη, η οποία καθώς εξισώνει το φαινόμενο με την πραγματικότητα τροφοδοτεί τον εθνικισμό και τον λαϊκισμό,
γ) Ο σεξισμός, ο οποίος αποτελεί «ιδεολογικό προϊόν του έθνους-κράτους και της εξουσίας» και όπως χαρακτηριστικά συμπληρώνει: «η καταπίεση της κοινωνίας είναι αδιανόητη χωρίς την καταπίεση των γυναικών».
δ) Η θρησκευτικότητα, καθώς η θρησκεία διατηρεί έναν σημαντικό ρόλο στο, φαινομενικά κοσμικό, έθνος-κράτος και συχνά μάλιστα αναλαμβάνει να προωθήσει και τον εθνικισμό (π.χ. Σιΐτες- Ιράν).
Επομένως, η δημιουργία ενός ξεχωριστού έθνους-κράτους αντανακλά τα συμφέροντα της άρχουσας ή της αστικής τάξης, και όχι εκείνα των λαών. Αυτό, για τον Οτσαλάν, σημαίνει ότι η λύση για το Κουρδικό Ζήτημα θα πρέπει να κινηθεί σε μια κατεύθυνση αποδυνάμωσης ή αναχαίτισης της καπιταλιστικής νεωτερικότητας.
Με δεδομένο το δημοκρατικό έλλειμμα στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, αλλά και τη γεωστρατηγική σημασία της περιοχής όπου βρίσκονται οι Κούρδοι, ο Οτσαλάν θεωρεί ότι η επιτυχία των κουρδικών δημοκρατικών εγχειρημάτων θα προωθήσει εν γένει τον εκδημοκρατισμό της Μέσης Ανατολής.
Αυτό είναι και το δημοκρατικό πρόταγμα που ονομάζεται Δημοκρατικός Συνομοσπονδισμός. Πρόκειται για ένα είδος διακυβέρνησης ή διοίκησης το οποίο μπορεί να ονομαστεί «μη κρατική πολιτική διοίκηση», ή αλλιώς, «δημοκρατία χωρίς κράτος». Διαχωρίζοντας πλήρως τη δημοκρατική λήψη αποφάσεων από την κρατική δημόσια διοίκηση (εξουσία), αναγνωρίζει ως βάση των δημοκρατιών τη «συλλογική συναίνεση» και την «εκούσια συμμετοχή». Έτσι ο Δημοκρατικός Συνομοσπονδισμός καθίσταται ανοιχτός προς άλλες πολιτικές ομάδες, ενώ παράλληλα είναι ευέλικτος, πολυπολιτισμικός, αντι-μονοπωλιακός και επιδιώκει πάντα τη συναίνεση. Κεντρικοί πυλώνες του είναι η οικολογία και ο φεμινισμός. Μέσω της συγκεκριμένης μορφής αυτοδιαχείρισης, η ανάπτυξη μιας εναλλακτικής οικονομίας κρίνεται απαραίτητη για να ανταποκριθεί στις πολλαπλές ανάγκες της κοινωνίας.
Η συμμετοχή και ποικιλομορφία του πολιτικού τοπίου, καθώς και η σύνθεση της κοινωνίας που διέπεται από αντιφάσεις καθιστά, σύμφωνα με τον Οτσαλάν, «αναγκαία την ύπαρξη πολιτικών ομάδων με δομές τόσο κάθετες, όσο και οριζόντιες, ώστε να εξισορροπούνται με αυτόν τον τρόπο οι κεντρικές, περιφερειακές και τοπικές ομάδες». Επίσης, στην προσπάθειά του να επιτρέψει την ισότιμη συνύπαρξη, ο Δημοκρατικός Συνομοσπονδισμός είναι ανοιχτός σε συμβιβασμούς σχετικούς με τις κρατικές ή κυβερνητικές παραδόσεις, είτε πρόκειται για έθνος-κράτος, αντιπροσωπευτικό καθεστώς ή δημοκρατία».
Η κληρονομιά της κοινωνίας και η συσσώρευση της ιστορικής γνώσης οδηγεί αφενός στην απεμπόληση του συγκεντρωτικού μοντέλου διοίκησης το οποίο ευνοεί τα μονοπώλια, και αφετέρου θέτει την κοινωνία στο επίκεντρο της πολιτικής. Ενώ σχετικά με την ηθική και πολιτική κοινωνία, ο Οτσαλάν θεωρεί ότι καθώς το έθνος κράτος συντηρείται σε αντίθεση με τη δημοκρατία και τον αντιπροσωπευτικό καθεστώς, το πρόταγμα για μια δημοκρατική νεωτερικότητα αποτελεί ένα εναλλακτικό προσχέδιο της νεωτερικότητας και επιστέγασμα μίας ηθικής και πολιτικής κοινωνίας.
Δημοκρατικός Συνομοσπονδισμός και πολιτική
Στον Δημοκρατικό Συνομοσπονδισμό η διακυβέρνηση και ο έλεγχος του κοινωνικού έργου ασκείται από ένα σύμπλεγμα συμβουλίων με διαφορετική και ποικίλα διάρθρωση που αποσκοπεί στην ενότητα μέσα από την ποικιλομορφία – είτε αυτή αφορά γενικά τα κεντρικά συμβούλια συντονισμού (συνελεύσεις, επιτροπές, διασκέψεις), είτε τα τοπικά συμβούλια.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι εθνότητες, οι κοινότητες, τα κινήματα κλπ. μπορούν να εκφράζονται ως πολιτικές μονάδες. Η κάθε μονάδα, είτε ως αυτόνομη είτε ως ομοσπονδιακή, έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει μια συνομοσπονδία από το τοπικό επίπεδο μέχρι δυνάμει και το παγκόσμιο. Θεμελιώδεις παράγοντες του τοπικού επιπέδου αποτελούν το δικαίωμα στην ελεύθερη διαβούλευση και το δικαίωμα στη λήψη αποφάσεων. Η εφαρμογή της άμεσης δημοκρατίας δίνει τη δυνατότητα στην κάθε μονάδα να διατηρεί τη μοναδικότητά της. Σε αντίθεση με το εθνικό-κράτος που καταπιέζει, ομογενοποιεί και απομακρύνει την κοινωνία από τη δημοκρατία, το μοντέλο του Δημοκρατικού Συνομοσπονδισμού επιχειρεί να απελευθερώσει, να διαφοροποιήσει και να εκδημοκρατίσει. Ο Δημοκρατικός Συνομοσπονδισμός τίθεται επομένως ενάντια στον αγώνα για ηγεμονία, καθώς οι διοικητικοί θεσμοί δεν χρειάζονται ιδεολογική νομιμοποίηση.
Σε διεθνές επίπεδο, ο Οτσαλάν προτείνει ότι μια παγκόσμια δημοκρατική συνομοσπονδιακή ένωση θα μπορούσε να αντιταχθεί στα Ηνωμένα Έθνη τα οποία αποτελούν μια ένωση εθνών-κρατών, συσπειρώνοντας κοινότητες που αποσκοπούν σε έναν πιο ασφαλή, ειρηνικό, οικολογικό, δίκαιο και δημιουργικό κόσμο.
Για τον Οτσαλάν ο φασισμός αποτελεί την πιο καθαρή μορφή του έθνους-κράτους και κατ’ επέκταση, η φασιστική άσκηση της εξουσίας αποτελεί τη φύση κάθε έθνους-κράτους. Επομένως, οι κοινωνίες πρέπει να αναπτύξουν μηχανισμούς και δυνάμεις αυτοάμυνας, καθώς χωρίς αυτούς -σε περίπτωση παρέμβασης ή επίθεσης από άλλα έθνη-κράτη, αλλά και γενικά από την καπιταλιστική νεωτερικότητα- υπάρχει ο κίνδυνος να χάσουν την ταυτότητά τους, η οποία συνδέεται άμεσα με τη δυνατότητα δημοκρατικής λήψης αποφάσεων και την πολιτική φύση του εγχειρήματος.
Καταληκτικά, ο Δημοκρατικός Συνομοσπονδισμός αποτελεί ένα είδος αυτοκυβέρνησης το οποίο βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με τη διαχείριση ενός έθνους-κράτους, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι σε διαρκή πολεμική ή ότι είναι αφομοιώσιμος από τα έθνη-κράτη. Πρόκειται για μια σχέση αρχών που βασίζεται στην αποδοχή δύο διακριτών οντοτήτων και στη συνύπαρξη. Υπό αυτό το φως μπορούμε να κατανοήσουμε τόσο το εγχείρημα στη βόρειο Συρία, όσο και την αλλαγή πλεύσης των Κούρδων γενικότερα.
Βαγγέλης Περράκης
- https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/10/kurds-rojava-syria-isis-iraq-assad/505037/ ↩︎
- https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/oct/08/why-world-ignoring-revolutionary-kurds-syria-isis ↩︎
Εικόνα: Τοιχογραφία στην πόλη Πούλα (Pula) της Κροατίας.