Σε αυτό το τεύχος περιλαμβάνονται άρθρα συνεργατ(ρι)ών του Ινστιτούτου που παρουσίασαν ένα σεμινάριο ή μια ομιλία κατά το προηγούμενο διάστημα, αλλά περιέχονται επίσης άρθρα και μεταφράσεις που θεωρήσαμε ότι έχουν μια αξία και τα οποία συμβάλλουν το καθένα με τον τρόπο του στην κριτική ανάγνωση του Καιρού. Ως εκ τούτου, τα άρθρα δεν συγκροτούν κάποια ενιαία θεωρία, αλλά επικοινωνούν μεταξύ τους σε διάφορα επίπεδα, ακόμη και με όρους έντασης, διερευνώντας αποχρώσεις, βάθη και προοπτικές της εποχής, ενεργοποιώντας έτσι δυνατότητες κίνησης προς νέες κατευθύνσεις.
Ο Θανάσης Λάγιος, κατά το προηγούμενο διάστημα, παρουσίασε στο Ινστιτούτο δύο σεμινάρια πάνω στη σκέψη του Μισέλ Φουκώ. Το πρώτο με τίτλο «Michel Foucault: Αρχαιολογία, γενεαλογία, βιοπολιτική» (2023) εστίασε στο ζήτημα της βιοπολιτικής και των ιστορικά συγκροτημένων σχέσεων εξουσίας και γνώσης που αναδύονται εντός της νεωτερικότητας. Το δεύτερο «Η Ιστορία της σεξουαλικότητας του Michel Foucault: Αρχαιολογία και γενεαλογία ενός ημιτελούς έργου» (2025) εξέτασε τη συγκρότηση της σχέσης υποκειμένου, επιθυμίας και αλήθειας πάνω στο επιστημο-λογικό και κοινωνικο-πολιτικό φόντο του ζεύγους κανονικό-παθολογικό. Σε αυτό το άρθρο του, με αφορμή τη συμπλήρωση 40 χρόνων από τον θάνατό του Φουκώ, φωτίζει με τον δικό του ξεχωριστό τρόπο σημαντικές στιγμές της σκέψης και της ζωής του Φουκώ.
Το διάστημα που μεσολάβησε από την προηγούμενη έκδοση του περιοδικού έφυγαν από τη ζωή δύο σημαντικοί και εξαιρετικά επιδραστικοί θεωρητικοί, ο Antonio Negri (1933-2023) και ο Fredric Jameson (1934-2024). Το έργο του Negri, κυρίως αυτό που έγραψε μαζί με τον Michael Hardt, επικοινωνεί σε διάφορα επίπεδα με όρους έντασης με αυτό του Jameson.
Οι Hardt και Negri, σε αυτό το κείμενο εξετάζουν κριτικά τα θεμέλια της ασφάλειας, της ευημερίας και της ευτυχίας που έχουν χτιστεί στις βάσεις του φόβου και της ιδιοκτησίας, προτάσσοντας στη θέση τους τις σχέσεις που συγκροτούνται στο κοινό. Συνολικότερα στο έργο τους επεξεργάζονται με νέους όρους την κυριαρχία, την υποκειμενικότητα και τη στόχευση προς ένα καλύτερο μέλλον. Η Αυτοκρατορία αποτελεί τον νέο τύπο κυριαρχίας
που δεν διαχειρίζεται μόνο ένα έδαφος και έναν πληθυσμό, αλλά δημιουργεί επίσης τον ίδιο τον κόσμο στον οποίο ενοικεί. Το αντικείμενο της εξουσίας της είναι ο κοινωνικός βίος στο σύνολό του, και γι’ αυτό η Αυτοκρατορία αποτελεί την παραδειγματική μορφή της βιοεξουσίας. Το πλήθος αποτελεί μια προσπάθεια συμπερίληψης της πολλαπλότητας και της ετερογένειας των αγωνιζόμενων ατόμων-ομάδων-κοινοτήτων (προλεταριάτο, πρεκαριάτο, νεολαία, περιβαλλοντικά κινήματα, κινήματα ιθαγενών, αντιαποικιακά κινήματα, «χωρίς χαρτιά», lgbtqi+, κ.ά.), χωρίς όμως να αποτελεί προσπάθεια ενοποίησής τους. Ενώ το κοινό αποτελεί την εμμενή οντολογία και μεταβολική σχέση που επικεντρώνεται στις πρακτικές αλληλεπίδρασης, φροντίδας και συμβίωσης σε έναν κοινό κόσμο που παράγεται στο σύγχρονο εργοστάσιο, την μητρόπολη, από το πλήθος και οδηγεί σταδιακά πέρα από τον καπιταλισμό. Αν και το έργο τους φαίνεται να διέπεται από μια έντονη νότα αισιοδοξίας, παρ’ όλα αυτά είναι σημαντικό καθώς προσπαθεί να διατυπώσει μια εναλλακτική στο υπάρχον και μια πληθυντική στρατηγική προς μια δημοκρατία των κοινών.
Ο Jameson, του οποίου το έργο έχει σημαδέψει τη λογοτεχνική και πολιτισμική κριτική καθώς και την πολιτική σκέψη της εποχή μας, σε αυτό το άρθρο παρατηρεί ότι η σύγχρονη θεωρία έχει παραλείψει ίσως το πιο διακριτικό χαρακτηριστικό της εποχής, δηλαδή την εξαύλωση του ατομικού έργου (του μεγάλου αριστουργήματος). Προτείνει έτσι μια μέθοδο θεωρίας που μετατοπίζει το βάρος στην ανάλυση του τρόπου πολιτισμικής παραγωγής, η οποία μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση της ίδιας της πραγματικότητας και μέσω αυτής στην αναζήτηση του ορίζοντα των δυνατοτήτων που ενυπάρχουν σε αυτήν. Με αυτόν τον τρόπο αναγνωρίζεται κεντρικά το θεμελιώδες ιστορικό πλαίσιο της εποχής, δηλαδή ο ύστερος καπιταλισμός. O Jameson στο έργο του γενικότερα άσκησε επίσης κριτική στον μεταμοντέρνο αναβιωτισμό και τη μίμηση μιας πολιτισμικής παραγωγής που αποσκοπεί αποκλειστικά στην παραγωγή εμπορευμάτων και αναζήτησε στην ουτοπική επιθυμία την αναγκαία μετατόπιση από τα προβλήματα του παρελθόντος στις αρχαιολογίες του μέλλοντος.
Ο Lewis Mumford (1895-1990) στο άρθρο του Τι είναι μια πόλη; παρουσιάζει μια κοινωνιολογική οπτική που θεωρεί ότι η φυσική οργάνωση της πόλης πρέπει να υποτάσσεται στις ανθρώπινες ανάγκες. Η πόλη είναι ένα θέατρο κοινωνικής δράσης στο οποίο εκτυλίσσεται το δράμα της κοινής και συλλογικής δραστηριότητας μέσα από τη σύγκρουση και τη συνεργασία μεταξύ προσωπικοτήτων, γεγονότων και ομάδων προς πιο σημαντικές κορυφώσεις. Ο Mumford πίστευε ότι αυτές πρέπει να αναζητηθούν στις αρχές της πολυκεντρικής πόλης, μέσα στη συνειδητή δημιουργία τοπικών πυρήνων και σε μια πιο εκλεπτυσμένη περιφερειακή διάρθρωση. Όπως χαρακτηριστικά έγραφε σε ένα άλλο έργο του, οι άνθρωποι κατοικούν τις πόλεις που ονειρεύονται.
Ο Mumford ήταν φιλόσοφος, ιστορικός και κοινωνιολόγος που ασχολήθηκε, μεταξύ άλλων, με την αρχιτεκτονική, την ιστορία των πόλεων και τη φιλοσοφία της τεχνολογίας και του οποίου το έργο και έννοιες όπως αυτή της ευτοπίας γονιμοποιούν συζητήσεις ακόμη και σήμερα (δυστυχώς, ακόμη απουσιάζει από την ελληνική γλώσσα το σημαντικό έργο του Η πόλη στην Ιστορία).
Ο Ζήσης Σαρίκας είχε παρουσιάσει στο Ινστιτούτο την ομιλία «Τεχνική ορθολογικότητα και ανθρώπινη πράξη». Στο άρθρο του H τεχνική του Μεσαίωνα και η επιστημονική επανάσταση του 17ου αιώνα: Το ιστορικό πρόβλημα και οι θεωρητικές συνεπαγωγές του, που αναδημοσιεύουμε εδώ, εξετάζει τον βαθμό που η προϋπάρχουσα τεχνική επηρέασε την επιστημονική επανάσταση του 17ου αιώνα ελέγχοντας κριτικά τις θέσεις των Zilsel, Hall, Koyré και Santillana, και συζητώντας τις κοινωνικές ρίζες και την αυτονομία της επιστήμης.
Ο Κώστας Δεσποινιάδης είχε παρουσιάσει το σεμινάριο «Λογοτεχνία και (αντι)εξουσία» (2019-2021). Αντικείμενο πραγμάτευσης του σεμιναρίου ήταν, μεταξύ άλλων, και το έργο του Ντοστογιέφκσι και το υλικό του αποτέλεσε τη βάση του βιβλίου Δαιμονισμένοι και μηδενιστές. Ο πολιτικός Ντοστογιέφσκι (Πανοπτικόν, 2023), με το οποίο ο Δεσποινιάδης καταθέτει ακόμη μία σημαντική μελέτη αναφοράς. Αντί για μια βιβλιοπαρουσίαση επιλέξαμε να απομαγνητοφωνήσουμε μέρος της συζήτησης που είχαμε στα πλαίσια του podcast Tempus, στην οποία παρουσιάζονται κεντρικά ζητήματα που πραγματεύεται το βιβλίο, όπως τη μεθοδολογική διάκριση του Μπαχτίν και το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο αναφέρονται οι Δαιμονισμένοι.[2]
Το κείμενο του Pascal αποτελεί τη βάση της performance που έγινε στα πλαίσια της εκδήλωσης «Η δύναμη των παθών. 401 χρόνια από τη γέννηση του Blaise Pascal» που διοργάνωσε το περιοδικό.[3] Αποτελεί συρραφή αποσπασμάτων από το πρώτο μέρος του έργου Σκέψεις, με το οποίο καταπιάστηκε και η ιστορία της ηπειρωτικής σκέψης. Ο Pascal πέρα από την ευθραστότητα, την υποκρισία και τη ματαιοδοξία των ανθρώπων, δείχνει και τη δυνατότητά τους. Επίσης, επισημαίνει ότι οι νόμοι δεν θεμελιώνονται στον Λόγο αλλά στην αυθαιρεσία, και ότι η πολιτική τάξη δεν είναι παρά ένα κατασκεύασμα της φαντασίας που απλώς προσπαθεί να καλύψει την ιδρυτική πράξη βίας με την οποία θεσπίστηκαν οι νόμοι. Και καθώς δεν κατάφεραν να κάνουν ισχυρό το δίκαιο, έκαναν το δίκαιο το ισχυρό. Όμως, δεν πρόκειται απλώς για εξαπάτηση, καθώς, σύμφωνα με τον Pascal, το έθιμο είναι αυτό που δημιουργεί την εξουσία. Ο Pascal, γενικότερα, μας καλεί να ξεπεράσουμε τις αυταπάτες της φαντασίας που εκπαιδεύουν τα σώματα στην υποταγή μέσω μιας αντιδιαγωγής, δηλαδή μιας επανάληψης διαφορετικών πρακτικών που θα γυμνάσουν το σώμα ώστε να μετασχηματιστούν καθολικά αυτές οι συνήθειες.
Το άρθρο των Alexander Means, Derek Ford και Graham Slater, το οποίο αποτελεί την εισαγωγή του βιβλίου Educational Commons in Theory and Practice. Global Pedagogy and politics, επιλέχθηκε να παρουσιαστεί εδώ καθώς χαρτογραφεί με εξαιρετικό τρόπο τις θεωρίες των κοινών ως απάντηση στη νεοφιλελεύθερη καπιταλιστική επέλαση, τα προβλήματα που εγείρουν καθώς και αυτά που με οποία βρίσκονται αντιμέτωπες. Επιχειρεί μια σύνδεση μεταξύ αυτών των θεωριών, η οποία ενέχει κάποια ζητήματα, αλλά ακόμη σημαντικότερα προσπαθεί να τις συνδυάσει με κριτικές παιδαγωγικές θεωρήσεις, σε μια κατεύθυνση ριζικής αναδιάρθρωσης της εκπαίδευσης, αλλά και της ίδιας της κοινωνίας στη βάση των κοινών.
Ο Δημήτρης Αγγέλης (υποψήφιος διδάκτορας, ΑΠΘ) υπέβαλλε το άρθρο του πάνω στις Αισθητηριακές σχέσεις του Howes στο οποίο εξετάζει την αποκαλούμενη αισθητηριακή στροφή στην κοινωνική έρευνα και το πεδίο της αισθητηριακής ανθρωπολογίας, παρουσιάζοντας, μεταξύ άλλων, και τη σχέση της όρασης με τον επιστημονικό ορθολογισμό, την καπιταλιστική επίδειξη και τις οπτικές τεχνολογικές συσκευές. Όπως σημειώνει ο Αγγέλης, ο Howes επιθυμεί να αναδείξει τρόπους διαφοροποιημένης ανάπτυξης των αισθήσεων στους διαφορετικούς πολιτισμούς και στις διαφορετικές ιστορικές περιόδους, και να επισημάνει την πολλαπλότητα της ανθρώπινης αισθητηριακής εμπειρίας. Η αισθητηριακή στροφή προσπαθεί να αποτελέσει μια αντίδραση στην αποσωματοποιημένη συμβατική ακαδημαϊκή γραφή, δείχνοντας προς μια διαισθητηριακή σχέση με τον αισθητηριακό κόσμο.
Η Ursula Le Guin με τον ευσύνοπτο και μεστό της λόγο −σε μετάφραση Αλεξάνδρας Χαΐτογλου− εστιάζει στη σχέση ανάμεσα στη δημιουργία ενός βιβλίου κι ενός εμπορεύματος εντός της ιστορικής μας περιόδου καθώς και στις προθέσεις και αξιώσεις των συγγραφέων μέσα σε μια εποχή που έχει αρχίσει να σκοτεινιάζει, αναζητώντας βάσεις για την ελπίδα. Τέλος, το τεύχος κοσμούν τα έργα του David Shamian (shamiandav@gmail.com), τον οποίο και ευχαριστούμε θερμά για την ευγενική παραχώρηση και την πολύτιμη συμβολή του.
Κατά τη διάρκεια των ετών 2023, 2024, καθώς και το πρώτο εξάμηνο του 2025 στα πλαίσια των δραστηριοτήτων του Ινστιτούτου παρουσιάστηκαν επίσης τα σεμινάρια: «Έννοιες, κινήματα και επιτελέσεις της μοντέρνας και σύγχρονης τέχνης» από την Αντιγόνη Πασίδη, «Ηθική: από τη θεωρία στην πράξη» από τον Σταύρο Καραγεωργάκη, «Η κουλτούρα των εικόνων: κινηματογραφική θεωρία και πολιτισμική κριτική» και «Εικόνες του μέλλοντος: Δυστοπία και ουτοπία στον κινηματογράφο και τη μαζική κουλτούρα» από τον Αλέξανδρο Παπαγεωργίου. Επίσης, έλαβαν χώρα μια σειρά ανοιχτών σεμιναρίων πάνω στο περιβάλλον, την πολιτική και τα δικαιώματα με εισηγητές, μεταξύ άλλων, τον Αστέριο Τσιουμάνη και την Έλσα Τσιουμάνη.
Στις 6 και 7 Οκτωβρίου 2023 διοργανώθηκε από το Ινστιτούτο η «Διήμερη συνάντηση. Υπερασπιστές του περιβάλλοντος» (Σκουριές, Βόλος, Άγραφα και Δυτική Μακεδονία), στην οποία συμμετείχαν με ομιλία πρωτοβουλίες, κινήματα, δημοσιογράφοι και ερευνητές (Επιτροπή Αγώνα Μ. Παναγίας, Συντονισμός Συλλογικοτήτων Βόλου, η Σταυρούλα Πουλημένη από το Alterthess, η Σοφία Ζυγογιάννη από την Πρωτοβουλία Αθήνας για την προστασία των Αγράφων και την Επιτροπή Αγώνα Αγραφιωτών, ο Γιάννης Μάγγος, κ.ά.).
Ευχαριστούμε θερμά όλες και όλους για τη συμμετοχή και τη συμβολή στο Ινστιτούτο και το περιοδικό. Ιδιαίτερες ευχαριστίες στην Ισμήνη Γάτου, στον Κώστα Δεσποινιάδη, στον Βαγγέλη Λιότζη, στον Ζήση Σαρίκα, στον Παναγιώτη Τριτσιμπίδα και στην Αλεξάνδρα Χαΐτογλου που βοήθησαν στις διορθώσεις των κειμένων (τυχόν παραλήψεις βαραίνουν αποκλειστικά τον επιμελητή). Θερμές ευχαριστίες στον Κωστή Αργυριάδη για την επεξεργασία των εικόνων, στον Νίκο Καρακώστα για τη βιβλιοδεσία και την εκτύπωση του περιοδικού, καθώς και στις «Εκδόσεις των συναδέλφων» για τη διανομή του.
Εδώ φαίνεται να κλείνει ένας κύκλος που μπορεί να οδηγήσει στο άνοιγμα ενός νέου. Σε κάθε περίπτωση ελπίζουμε ο Καιρός να αναζητήσει γραμμές διαφυγής, ορίζοντες ελπίδας στο παρόν αποστρέφοντας τα μάτια από την άβυσσο στην οποία έχει ήδη αρχίσει να της μοιάζει.
Βαγγέλης Περράκης
Περισσότερα σχετικά με το περιοδικό || https://tempusreview.wordpress.com
Επικοινωνία: info@dipke.org
[2] Ολόκληρη η συζήτηση είναι διαθέσιμη διαδικτυακά με τίτλο «Λογοτεχνία και (αντι)εξουσία». Το ομότιτλο σεμινάριο δύο κύκλων (2019-2021) του Κώστα Δεσποινιάδη είναι πλέον διαθέσιμο δωρεάν τόσο από το κανάλι του Ινστιτούτου, όσο και από αυτό των εκδόσεων Πανοπτικόν.
[3] Η εκδήλωσε έλαβε χώρα στις 19 Ιουνίου 2024 (Το Πικάπ, Θεσσαλονίκη). Performance: Αίγλη Κατσίκη και Totsuko. Επιμέλεια: Βαγγέλης Περράκης. Μέρος της είναι διαθέσιμο στον σύνδεσμο: https://soundcloud.com/to-pikap-radio/blaise-pascal-19062024?in=to-pikap-radio/sets/deltio-kairoy-with-vaggelis.